ریچارد اتینگهاوزن[۱] (Richard Ettinghausen) که در شهر فرانکفورت[۲] آلمان زاده شده بود، تحصیلاتش را در رشتههای تاریخ اسلام، زبانشناسی، و تاریخ هنر در دانشگاه یوهان ولفگانگ گوتۀ[۳] فرانکفورت به پایان رساند. اتینگهاوزن در سال ۱۹۳۱ از رسالۀ دکتری خود با موضوع «اشارات ضد کفر در قرآن»[۴] دفاع کرد.
فعالیتهای علمی ریچارد اتینگهاوزن
پس از دفاع رساله به مدت دو سال در بخش اسلامی موزۀ کایزر فردریش[۵]برلین دستیار ارنست کونل[۶] شد. با ظهور حکومت نازی در آلمان، در سال ۱۹۳۳، نخست به کمبریج[۷] انگلستان رفت و در همانجا آرتر پوپ[۸] را ملاقات کرد. یک سال بعد ریچارد اتینگهاوزن با حمایت پوپ، خود را به ایالات متحدۀ امریکا رساند. فرصت غنیمتی که در ایالات متحده برای اتینگهاوزن ۲۸ ساله پیش آمد، دستیاری ارنست هرتسفلد[۹] و عضویت در مؤسسۀ مطالعات پیشرفتۀ پرینستون[۱۰] بود.
در طول ده سال پس از آن، اتینگهاوزن در درون و پیرامون دانشگاهها و مؤسسات پژوهشی امریکا کار میکرد. در سال ۱۹۳۷-۱۹۳۸ در دانشگاه نیویورک درس داد. در همان سال نیز شهروند امریکا شد. از ۱۹۳۸ تا ۱۹۴۴ بر کرسی استادی دانشگاه میشیگان[۱۱] نشست و در آنجا کوشید برنامهای برای آموزش زبان فارسی، که بسیار بدان علاقه داشت، تعریف و اجرا کند.
پس از آن، ریچارد اتینگهاوزن تا سال ۱۹۶۷ موزهدار ارشد نگارخانۀ هنر فریر در واشنگتن دیسی[۱۲] بود. در دورۀ دهسالۀ ۱۹۶۰-۱۹۷۰ هم بار دیگر به تدریس در دانشگاه نیویورک بازگشت و همزمان مشاور ارشد بخش اسلامی موزۀ متروپولیتن شد.
تاثیر گروه واربورگ بر اندیشه اتینگهاوزن
در نیمۀ نخست سدۀ بیستم تحلیلهای فرهنگی در مطالعات هنر اسلامی چندان رایج نبود. هدف اصلی بیشتر مورخان هنر اسلامی در این زمان بهدست دادن روایتی مبتنی بر تسلسل تاریخی و قیاسهای سبکشناسانه برای انتساب یک اثر به شخص یا دورهای خاص، و در نهایت بررسی کیفیات فُرمی و ظاهری آثار بود. تشریح مفهوم دقیق یک شیء یا یک ساختار هنری، آنچنانکه در سیاق تاریخی و فرهنگیاش شناخته شود، غالباً ضرورت و اهمیتی ثانوی داشت.
اما از حدود دهههای ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ زمینه برای ظهور رویکردی محققانهتر و دقتی بیشتر در تفسیر مفهومی آثار هنر اسلامی مهیا شد. سهم زیادی از انگیزۀ پنهان در پس این رویکرد تازه، برآمده از مطالعات شمایلشناسی[۱۳] نوظهور در بین گروهی از اندیشمندان پیشتاز اروپایی بود.
چهرۀ تازه و پایهگذار سنخ جدید مطالعات شمایلشناسانه آبراهام موریتس واربورگ[۱۴]، معروف به ابی واربورگ (۱۸۶۶-۱۹۲۹)، استاد آلمانی تاریخ فرهنگ و هنر بود که مؤسسه و کتابخانهای خصوصی برای مطالعات فرهنگی[۱۵] در هامبورگ[۱۶] دایر و تحقیقاتش را بر دانش شمایلشناسی متمرکز کرد. واربورگ حلقهای از محققّان و اندیشمندان جوان آن روزگار را در مؤسسهاش گرد آورد که بعدها به حلقۀ واربورگ شهرت یافتند.
شاخصترین چهرههای این حلقه فریتس ساکسل[۱۷]، ارنست کاسیرر[۱۸]، اروین پانوفسکی[۱۹]، و ماکس واربورگ[۲۰] بودند. با آنکه ریچارد اتینگهاوزن (۱۹۰۶-۱۹۷۹) ارتباط مستقیمی با فعالیتهای حلقۀ واربورگ نداشت، به نظر میرسد که در دهههای ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ از فضای فکری اعضای گروه واربورگ تأثیر گرفته بود.
نوآوریهای اتینگهاوزن در شمایلشناسی اسلامی
ریچارد اتینگهاوزن در دهۀ ۱۹۴۰ به مبحث شمایلشناسی علاقهمند شد و همین علاقه او را به نوشتن چندین مقاله دربارۀ شمایلشناسی آثار هنر اسلامی کشاند. با نوشتههای اتینگهاوزن، مبحث شمایلشناسی اسلامی در مطالعات هنر اسلامی جایگاهی برجسته یافت. به زعم عموم صاحبنظران، تفاسیر اتینگهاوزن از ماهیت اشیاء نفیس اسلامی انقلابی در مواجهه با مصداقها و مفاهیم هنر اسلامی پدید آورد. مقالهای که او در سال ۱۹۴۳ دربارۀ «دیگچۀ بوبرینسکی»[۲۱] محفوظ در موزۀ آرمیتاژ[۲۲] نوشت، به گفتۀ الگ گرابار [۲۳]، که از نزدیکترین شاگردان و همکارانش بود، ریچارد اتینگهاوزن رویکردی کاملاً متفاوت را نسبت به اشیاء اسلامی نشان میداد. در اینجا اتینگهاوزن با کاربست همزمان روشهای شمایلشناختی، کتیبهشناختی، و تحلیلهای سبکی، این شیء را به سندی از حیات اجتماعی مسلمانان تبدیل کرد و آن را با حضور اصیلش در سدۀ ششم/ دوازدهم شناساند نه با جایگاه نمایشگاهیاش در قرن بیستم.
پژوهشهای ریچارد اتینگهاوزن
اتینگهاوزن که بنا به گفتهها مردی بلندقامت و مصمّم و در عین حال شوخطبع و خوشرو بود، در سنت موزهداری آلمانی قدم به عرصۀ تحقیق نهاد. در دل این سنت، شخصیت حرفهای او زیر سایۀ مردانی چون ویلهلم فون بوده[۲۴]، فردریش زاره[۲۵]، و ارنست کونل شکل گرفت که همگی سابقۀ کاری مشخصی در موزهداری برلین داشتند. به یقین ریچارد اتینگهاوزن این مردان و کار آنها را خوب میشناخت و ایدههای آنان را عمیقاً درک میکرد. اما خطایی جدی است که گمان کنیم او بهه راحتی در ظرف این سنت جا میگیرد. سنت موزهداری آلمانی در زمینۀ هنر اسلامی و جریانهای پژوهشی مرتبط با آن، روی هم رفته بیروحتر از آن بود که الهامبخش اتینگهاوزن شود. همچنانکه در آثار کسانی چون زاره، کونل، و بعدتر کورت اردمن[۲۶] میشود دید، این سنت بیش از اندازه درگیر جزئیات کماهمیت در باب این یا آن شیء است.
در مقابل، اتینگهاوزن از غریزه و شعور یک کاشف بهره داشت تا یک ثبتکنندۀ اطلاعات. او به لحاظ فکری اشتراکات بسیار بیشتری با ارنست هرتسفلد و، به صورت عمومیتر، با سنت نظریهساز و اشاعهدهندۀ کنکاشهای فکری در تاریخ هنر داشت؛ و این همان سنتی بود که از جانب بسیاری از دیگر تاریخهنرنگاران مهاجر آلمانی در دهۀ ۱۹۳۰ نمایندگی شد. به باور رابرت هیلنبرند [۲۷]، «رک و راست باید گفت که در کنار او این دیگران کمهوش به نظر میرسیدند».
ویژگی دستاوردهای پژوهشی اتینگهاوزن
کلید پسندهای پژوهشی ریچارد اتینگهاوزن را شاید بتوان در ادای احترام بلندنظرانهای یافت که نثار ارنست کونل کرده است. او در ستایش کونل بر این نکته انگشت نهاده که
«طیف گستردهای از موضوعات شامل همۀ شاخههای هنر اسلامی، از اسپانیای مغربی تا هند اسلامی و همۀ عرصههایی که به هر شکلی با هنر اسلامی در ارتباط است. پژوهشهای اصیل، روحیۀ پیشرو، توانایی کمنظیر نفوذ در جوهرۀ موضوع و نگارش آثاری عمومی به شیوهای قابلفهم و برانگیزاننده».
همۀ اینها را با انصاف و صداقت بسیار بیشتر، میتوان صفاتی برای دستاوردهای پژوهشی خود اتینگهاوزن در نظر گرفت.
علاقه به زبان فارسی
اتینگهاوزن انس و علاقهای خاص به زبان فارسی داشت. در اوایل دهۀ ۱۹۴۰ به یادگیری آن کمر بسته بود و سخن گفتن به این زبان را خوش میداشت. شایستۀ یادآوری است که او فاقد بسیاری از تجربیاتی بود که آن روزها بخشی از ساختمایۀ فکری مورخان هنر اسلامی را شکل میداد؛ از جمله کار باستانشناسی میدانی، بررسی آثار معماری، سفرهای گسترده در جهان اسلام، و حضور درازمدت در یکی از کشورهای اسلامی. بنابراین، نقاط قوّت او در مقام یک موزهدار، با خلأهایی از این دست به تعادل میرسید.
کتابهای ریچارد اتینگهاوزن
همچنین اتینگهاوزن در طول دوران فعالیتش تنها دو کتاب کامل دربارۀ هنر اسلامی نوشت، آن هم با دو موضوع کاملاً نامرتبط:
یکی کتاب اسب تکشاخ[۲۸] (۱۹۵۰) با موضوع شمایلشناسی اسلامی، و دیگری کتاب نقاشی عربی (۱۹۶۲) که بعد از حدود شصت سال از زمان انتشار همچنان از تحقیقات اصیل و کارآمد دربارۀ هنر تصویرگری اسلامی است.
دیگر کتاب او، از بیزانس تا ایران ساسانی و جهان اسلام (۱۹۷۲)، هم حاوی مقالاتی مجزا در قالب کتاب بود. در عوض قدرت قلم تحلیلگرش را در نگارش مقالات متعدد نمایان کرد. از آنجا که ذهن او غالباً درگیر مسائل خاص در مورد اشیاء خاص بود، طبیعتاً قالب مقاله برای تمرکز بر جزئیات معنایی هر شیء کارآمدتر مینمود.
همکاری بیستسالۀ او با دستیارش الگ گرابار در تألیف کتاب هنر و معماری اسلامی، ۶۵۰-۱۲۵۰[۲۹] هم با مرگ او در سال ۱۹۷۹ ناتمام ماند و او فرصت نیافت که آخرین دیدگاههایش را در آن اعمال کند.
بر این اساس، میراث اصلی او در مطالعات هنر اسلامی را باید در همین مقالاتش جست. این مقالات سندی است بر شناخت عمیق و زودهنگام او از اهمیت شمایلشناسی در هنر اسلامی که تا پیش از آن کسی جسارت مطرحکردنش را نداشت. بیهوده نیست که گسترۀ خاص تخصص و دیدگاههای اتینگهاوزن هر کس را به ادای احترامی دائمی نسبت به او وادار میکند.
لینکهای مرتبط
پینوشت
[۱]. Richard Ettinghausen
[۲]. Frankfurt am Main
[۳]. Johann-Wolfgang Goethe University
[۴]. Qur’anic references to anti-paganism
[۵]. Kaiser-Friedrich Museum
[۶]. Ernst Kühnel
[۷]. Cambridge
[۸]. Arthur Pope
[۹]. Ernst Herzfeld
[۱۰]. Institute for Advanced Study at Princeton
[۱۱]. University of Michigan
[۱۲]. Freer Gallery of Art in Washington D.C.
[۱۳]. Iconology
[۱۴]. Abraham Moritz Warburg (Aby Warburg)
[۱۵]. Die kulturwissenschaftliche Bibliothek Warburg (KBW)
[۱۶]. Hamburg
[۱۷]. Fritz Saxl
[۱۸]. Ernst Cassirer
[۱۹]. Erwin Panofsky
[۲۰]. Max Warburg. Ernst Kühnel. Cambridge
[۲۱]. Bobrinsky ‘Kettle’
[۲۲]. Hermitage Museum
[۲۳]. Oleg Grabar
[۲۴]. Wilhelm von Bode
[۲۵]. Friedrich Sarre
[۲۶]. Kurt Erdmann
[۲۷]. Robert Hillenbrand
[۲۸]. The Unicorn: Studies in Muslim Iconography
[۲۹]. The Art and Architecture of Islam ۶۵۰-۱۲۵۰
بدون دیدگاه